Polsk grammatik

Från Wikipedia
Hoppa till: navigering, sök

Det polska språket är ett flekterande språk.

Ordklasser[redigera | redigera wikitext]

Det finns tio ordklasser (część mowy) i polska språket: substantiv (rzeczownik), adjektiv (przymiotnik), verb (czasownik), räkneord (liczebnik), pronomen (zaimek), adverb (przysłówek), preposition (przyimek), konjunktion (spójnik), interjektion (wykrzyknik) och partikel (partykuła).

Substantiv[redigera | redigera wikitext]

Polskans substantiv (rzeczownik) böjs efter sju kasus (przypadek), två numerus (liczba) och har ett av tre genus (rodzaj).

I polskan har substantiven inte någon bestämd eller obestämd form. Det som i de germanska språken uttrycks med hjälp av dessa former får i polskan uttryckas på andra sätt:

  • ten chłopak jechał rowerem (den här pojken cyklade)
  • jakiś chłopak jechał rowerem (någon pojke cyklade)
  • jeden chłopak jechał rowerem (en pojke cyklade)

Kasus[redigera | redigera wikitext]

Det polska språket har sju kasus (przypadek):

  • nominativ (mianownik) - vem/vad? (kto? co?)
  • genitiv (dopełniacz) - vems? (kogo? czego? czyj?)
  • dativ (celownik) - åt vem? åt vad? (komu? czemu?)
  • ackusativ (biernik) - vem/vad (bär du)? (kogo? co?)
  • instrumentalis (narzędnik) - vem/vad (blir du)? (kim? czym?)
  • lokativ (miejscownik) - vem/vad är du i/vid/på/under..?, (var, när) (w/o/na kim? w/o/na czym?)
  • vokativ (wołacz) - används vid tilltal.

Maskulina substantiv böjs ganska regelbundet, medan feminina och neutrala substantiv uppvisar större variation.

Exempel: kupiec (köpman), maskulinum

*N s: kupiec     pl: kupcy
*G s: kupca      pl: kupców
*D s: kupcowi    pl: kupcom
*A s: kupca      pl: kupców
*I s: kupcem     pl: kupcami
*L s: kupcu      pl: kupcach
*V s: kupcze!    pl: kupcy!

Exempel: niedziela (söndag), femininum

*N s: niedziela  pl: niedziele
*G s: niedzieli  pl: niedziel
*D s: niedzieli  pl: niedzielom
*A s: niedzielę  pl: niedziele
*I s: niedzielą  pl: niedzielami
*L s: niedzieli  pl: niedzielach
*V s: niedzielo! pl: niedziele!

Exempel: ramię (arm), neutrum

*N s: ramię      pl: ramiona
*G s: ramienia   pl: ramion
*D s: ramieniu   pl: ramionom
*A s: ramię      pl: ramiona
*I s: ramieniem  pl: ramionami
*L s: ramieniu   pl: ramionach
*V s: ej tillämpbart

Exempel: krowa (ko), femininum

*N s: krowa      pl: krowy
*G s: krowy      pl: krów
*D s: krowie     pl: krowom
*A s: krowę      pl: krowy
*I s: krową      pl: krowami
*L s: krowie     pl: krowach
*V s: krowo!     pl: krowy!

Exempel: dziecko(barn), neutrum

*N s: dziecko    pl: dzieci
*G s: dziecka    pl: dzieci
*D s: dziecku    pl: dzieciom
*A s: dziecko    pl: dzieci
*I s: dzieckiem  pl: dziećmi
*L s: dziecku    pl: dzieciach
*V s: dziecko!   pl: dzieci!

Lokativ förekommer enbart efter prepositioner, övriga kasus, förutom nominativ, styrs antingen av prepositioner eller betingas av ordets funktion i satsen. Nominativ kan bara användas för subjekt.

Även personnamn, både förnamn och efternamn, böjs efter kasus.

Exempel: Jan Kolwalski, maskulinum

*N s: Jan Kowalski        pl: Janowie Kowalscy
*G s: Jana Kowalskiego    pl: Janów Kowalskich
*D s: Janowi Kowalskiemu    pl: Janom Kowalskim
*A s: Jana Kowalskiego    pl: Janów Kowalskich
*I s: Janem Kowalskim     pl: Janami Kowalskimi
*L s: Janie Kowalskim     pl: Janach Kowalskich
*V s: Janie Kowalski!     pl: Janowie Kowalscy!

Liknande kasusböjning sker med ortnamn (Wrocław, Warszawa), även i sammansatta former (Ostrów Mazowiecki).

Numerus (liczba)[redigera | redigera wikitext]

Substantiven förekommer i singular (liczba pojedyncza) och dubbel-plural, dvs plural 1 och plural 2 (liczba mnoga 1 i liczba mnoga 2). Exempel: singular (liczba poj.) plural 1 (gäller från 2-4) plural 2 (från 4 och uppåt)

mask. jeden statek (en båt) dwa statki (två båtar) siedem statków (sju båtar)

fem. jedna lalka (en docka) dwie lalki (två dockor) siedem lalek (sju dockor)

neutr. jedno słowo (ett ord) dwa słowa (två ord) siedem słów (sju ord)

Tänk på att även 22-24, 32-34, 42-44.. osv böjs som plural 1, t ex 53 lalki (53 dockor), men 55 lalek (55 dockor)

Dualis (liczba podwójna)[redigera | redigera wikitext]

Dualis som ett fristående numerus försvann från det polska språket under 1400-talet. Vissa dualisformer har dock bevarats, särskilt hos ord som vanligen förekommer i tvåtal. Idag används exempelvis oczy ("ögon") och uszy ("öron") som pluralis av oko ("öga") och ucho ("öra"). Liksom de svenska motsvarigheterna handlar det egentligen om dualisformen, medan pluralisformen istället försvunnit från allmänt bruk.

I nutida polska lever dualis än kvar i stela uttryck, som exempelvis i ordspråket mądrej głowie dość dwie słowie (som istället borde lyda mądrej głowie dość dwa słowa). Hos räkneorden har ålderdomliga böjningsmönster också överlevt. Exempelvis får dwa ("två") en annan ändelse än andra ordningstal när det sammansätts med prefixet -tio (dzieścia istället för dzieści) eller -hundra (ście istället för sta). Räkneordens de tre olika böjningarna (jeden złoty, dwa złote och pięć złotych) är också en rest av dualis. Observera att för respektive exempel finns det ett mynt med motsvarande valör i Polen.

Jämför fornpolskans och den moderna polskans respektive deklination av ręka ("hand"):[1]

Kasus Fornpolska Polska
Singular Dualis Plural Singular Plural
Nominativ ręka ręce ręki ręka ręce
Genitiv ręki ręku rąk ręki rąk
Dativ ręce rękoma rękom ręce rękom
Ackusativ rękę ręcę ręki rękę ręce
Instrumentalis ręką rękoma rękami ręką rękoma, rękami
Lokativ ręce ręku rękach ręce, ręku rękach
Vokativ ręko ręce ręki ręko ręce

Genus (rodzaj)[redigera | redigera wikitext]

Polska språket tre genus (maskulinum (rodzaj męski), femininum (rodzaj żeński) och neutrum (rodzaj nijaki).

Substantivets genustillhörighet kan oftast utläsas utifrån substantivets sista bokstav i grundformen:

  • Maskulinum slutar ofta på konsonanter: człowiek (=människa), stół (=bord), baran (=bagge), pies (=hund), gęsior (=han-gås).
  • Femininum, slutar vanligen på -a: kobieta (=kvinna), owca (=får), kawa (=kaffe), bajka (=saga), szafa (=skåp), gęś (=hon-gås), mysz (mus)
  • Neutrum, slutar vanligen på -o: dziecko (=barn), ciastko (=kaka), drzewo (=träd), koło (=hjul), pióro (=penna).

Observera att det finns undantag: till exempel maskulina substantiv mężczyzna (=man), sędzia (=domare) avviker från regeln.

Latinska och grekiska lånord med ändelse -um som liceum, museum, seminarium är alla neutrala.

Personsubstantiv (rzeczownik osobowy) är ofta maskulinum, men flera har även en femininform, till exempel:

  • dyrektor (manlig direktör) och dyrektorka eller pani dyrektor (kvinnlig direktör)
  • uczeń (manlig elev) och uczennica (kvinnlig elev)
  • (pan) Konopnicki ((herr) Konopnicki) och (pani) Konopnicka ((fru) Konopnicka)
  • (pan) Mickiewicz ((herr) Mickiewicz) och pani Mickiewicz (fru Mickewicz).

Maskulina personsubstantiv (till exempel yrke) används som femininum om de avser en kvinna:

  • sędzia (=domare), till exempel
    • Pan sędzia jechał do pracy (=herr domare åkte till arbetet)
    • Pani sędzia jechała do pracy (=fru domare åkte till arbetet)
  • artysta (=artist), till exempel

Få personsubstantiv är neutrala, till exempel:

  • dziecko (=barn)
  • niemowlę (=spädbarn, egentligen "småbarn som kan ej prata")
  • dziewczę (smeknamnsform av dziewczyna, flicka)
  • kobiecisko (ironisk form av kobieta, ungefär fruntimmer)

Djur kan ha olika former för könen:

  • kogut, (ålderdomlig form: kur) (=tupp) och kura (=höna)
  • wilk (=varg) och wilczyca (varginna)
  • lew (=lejon) och lwica (lejoninna)
  • kozioł (=bagge) och koza (getko)

Andra djur har ett bestämt genus som används oavsett djurets naturliga kön:

  • ptak (=fågel; maskulinum)
  • ryba (=fisk; femininum)
  • rak (=räka; maskulinum)
  • dzik (=vildsvin; maskulinum)
  • owad (=insekt; maskulinum)
  • mewa (=fiskmås; femininum)
  • mysz (=mus; femininum)
  • szczur (=råtta; maskulinum)

Vid kasusböjning kan man ha hjälp av underuppdelningar av genus:

  • människor
  • djur
  • ting

Diminutiv form[redigera | redigera wikitext]

Diminutiva former av substantiv är mycket vanliga.

Alla förnamn har ett stort antal smeknamnsformer:

  • Anna - Ania, Aniusia, etc.
  • Jan - Janek, Jaś, Jasiek, etc.
  • Roman - Romek, Romuś, Romeczek, etc.
  • Katarzyna - Kasia, Kaśka, Kasieńka, Katarzynka, etc.

För att skapa förtrolighet använder man till exempel hellre pić kawkę (=dricka lill-kaffet) än pić kawę (=dricka kaffe), varvid kawka inte alls behöver betyda en mindre kopp:

  • kawa (=kaffe) - kawka, kaweczka, kawusia, kawunia
  • szprotka (=sardin, som redan i sig är i diminutiv form) - szproteczka
  • samochód (=bil) - samochodzik (kan vara, men behöver inte vara leksaksbil)
  • samolot (=flygplan) - samolocik (kan vara, men behöver inte vara leksaksflygplan)
  • żona (=hustru) - żonka, żoneczka
  • mysz (=mus) - myszka (Musse Pigg heter Myszka Miki)
  • kobieta (=kvinna) - kobietka
  • pies (=hund) - piesek, pieseczek
  • kot (=katt) - kotek, koteczek

Liksom ovanstående smeknamn, kan orden även förgrovas eller ironiseras genom augmentativ:

  • kobieta (=kvinna) → kobiecisko
  • chłop (=karl) → chłopisko
  • pies (=hund) → psisko
  • nos (=näsa) → nochal

Pronomen[redigera | redigera wikitext]

Personliga pronomen[redigera | redigera wikitext]

Kasus Singular Plural
1:a person 2:a person 3:e person 1:a person 2:a person 3:e person
maskulinum neutrum femininum maskulinum ej maskulinum
Nominativ, Vokativ ja ty on ono ona my wy oni one
Genitiv mnie, mię ciebie, cię jego, niego, go, jej, niej nas was ich, nich
Dativ mnie, mi tobie, ci jemu, niemu, mu jej, niej nam wam im, nim
Ackusativ mnie, mię ciebie, cię jego, niego, go, je, nie , nią nas was ich, nich je, nie
Instrumentalis mną tobą nim nią nami wami nimi
Lokativ mnie tobie nim niej nas was nich

Räkneord[redigera | redigera wikitext]

Tal Grundtal Ordningstal Iterativa multipel-tal Substantiv-tal i singular
0 zero zerowy
1 jeden pierwszy jednokrotny, pojedynczy jedynka
2 dwa drugi dwukrotny, podwójny dwójka
3 trzy trzeci trzykrotny, potrójny trójka
4 cztery czwarty czterokrotny, poczwórny czwórka
5 pięć piąty pięciokrotny piątka
6 sześć szósty sześciokrotny szóstka
7 siedem siódmy siedmiokrotny siódemka
8 osiem ósmy ośmiokrotny ósemka
9 dziewięć dziewiąty dziewięciokrotny dziewiątka
10 dziesięć dziesiąty dziesięciokrotny dziesiątka
11 jedenaście jedenasty jedenastokrotny jedenastka
12 dwanaście dwunasty dwunastokrotny dwunastka
13 trzynaście trzynasty trzynastokrotny trzynastka
14 czternaście czternasty czternastokrotny czternastka
15 piętnaście piętnasty piętnastokrotny piętnastka
16 szesnaście szesnasty szesnastokrotny szesnastka
17 siedemnaście siedemnasty siedemnastokrotny siedemnastka
18 osiemnaście osiemnasty osiemnastokrotny osiemnastka
19 dziewiętnaście dziewiętnasty dziewiętnastokrotny dziewiętnastka
20 dwadzieścia dwudziesty dwudziestokrotny dwudziestka
30 trzydzieści trzydziesty trzydziestokrotny trzydziestka
40 czterdzieści czterdziesty czterdziestokrotny czterdziestka
50 pięćdziesiąt pięćdziesiąty pięćdziesięciokrotny pięćdziesiątka
60 sześćdziesiąt sześćdziesiąty sześćdziesięciokrotny sześćdziesiątka
70 siedemdziesiąt siedemdziesiąty siedemdziesięciokrotny siedemdziesiątka
80 osiemdziesiąt osiemdziesiąty osiemdziesięciokrotny osiemdziesiątka
90 dziewięćdziesiąt dziewięćdziesiąty dziewięćdziesięciokrotny dziewięćdziesiątka
100 sto setny stokrotny, stukrotny setka
200 dwieście dwusetny, dwóchsetny dwóchsetkrotny, dwustukrotny dwusetka
300 trzysta trzechsetny trzechsetkrotny, trzystukrotny trzysetka
400 czterysta czterechsetny czterechsetkrotny, czterystukrotny czterysetka
500 pięćset pięćsetny pięćsetkrotny pięćsetka
600 sześćset sześćsetny sześćsetkrotny sześćsetka
700 siedemset siedemsetny siedemsetkrotny siedemsetka
800 osiemset osiemsetny osiemsetkrotny osiemsetka
900 dziewięćset dziewięćsetny dziewięćsetkrotny dziewięćsetka
1000 tysiąc tysięczny, tysiączny tysiąckrotny
106 milion
109 miliard
1012 bilion
1015 biliard
1018 trylion
1021 tryliard
1024 kwadrylion
1027 kwadryliard
1030 kwintylion
1033 kwintyliard
1036 sekstylion
1039 sekstyliard
1042 septylion
1045 septyliard
1048 oktylion
1051 oktyliard
1054 nonylion (nowentylion)
1057 nonyliard (nowentyliard)
1060 decylion
1063 decyliard
10100 gugol
10120 wicylion
10180 trycylion
10240 kwadragilion
10300 kwinkwagilion
10360 seskwilion
10420 septagilion
10480 oktogilion
10540 nonagilion
10600 centylion
1010^100 gugolpleks

Adjektiv (przymiotnik)[redigera | redigera wikitext]

Adjektiv överensstämmer (kongruerar) vad gäller kasus, genus och numerus med det substantiv de modifierar.

Exempel: czarny (svart)

      maskulinum       feminum      neutrum
*N s: czarny           czarna       czarne  
*G s: czarnego         czarnej      czarnego 
*D s: czarnemu         czarnej      czarnemu 
*A s: czarny/czarnego  czarną       czarne 
*I s: czarnym          czarną       czarnym
*L s: czarnym          czarnej      czarnym
*V s: czarny           czarna       czarne  
      maskulinum       feminum+neutrum
*N s: czarni           czarne  
*G s: czarnych         czarnych 
*D s: czarnym          czarnym 
*A s: czarnych         czarne 
*I s: czarnymi         czarnymi
*L s: czarnych         czarnych
*V s: czarni           czarne

Exempel:

* N f s: Czarna krowa żuje trawę.  (En svart ko tuggar gräs)
* G f s: Rogi czarnej krowy są ostre. (Den svarta kons horn är vassa)
* D f s: Dam trawę czarnej krowie. (Jag skall ge den svarta kon gräs)
* A f s: Trzymam czarną krowę. (Jag håller i den svarta kon)
* I f s: Staję sie czarną krową. (Jag håller på att bli en svart ko)
* L f s: Stoję przy czarnej krowie. (Jag står vid den svarta kon)
* V f s: O ty czarna krowo! (Å du svarta ko!)

Adjektiv kompareras med hjälp av suffix (-szy, -sza, -sze) (komparativ) och prefix (naj-) (superlativ):

* ładny, ładna, ładne  (fin)
* ładniejszy, ładniejsza, ładniejsze  (finare)
* najładniejszy, najładniejsza, najładniejsze (finast)

Det finns också perifrastisk komparation (mer/mest):

* ładny, ładna, ładne  (skön)
* bardziej/mniej ładny/ładna/ładne (mer/mindre skön)
* najbardziej/najmniej ładny/ładna/ładne (mest/minst skön)

Adverb (przysłówek)[redigera | redigera wikitext]

Adverben bygger på adjektiven, men får ändelse -o eller -nie. Exempel:

* głośno (högt, adjektiv: głośny/głośna/głośne)
* wyraźnie (tydligt, adjektiv: wyraźny, wyraźna, wyraźne)

Verb (czasownik)[redigera | redigera wikitext]

Polskan har person- och numerusböjda verb (subjekt-predikat kongruens) med olika former i samtliga personer, vilket gör att personliga pronomen blir redundanta (dvs. ej nödvändiga att ange) och därför används mycket sparsamt. Ett undantag är tredje person singular där personliga pronomen fortfarande används i stor utsträckning.

Verbens presensform har inte genusböjning.

Verbets futurumform uttrycks genom hjälpverb eller ändelse. Vid böjning används inte genusform, vilket sker dock vid användning av hjälpverb.

Verbets preteritumform som är den enda formen av förfluten tid, uttrycks genom ändelse. Polska språkets verb genusbestäms i första-tredje person preteritum, vilket gör att även då kan personliga pronomen utelämnas.

Polska språket saknar pluskvamperfekt och uttrycker detta istället genom att sätta bisatsen i relation med huvudsatsen, och använda vissa omskrivningar. Det betyder att en huvudsats i preteritum som följs av en bisats i preteritum ska tolkas så att bisatsens händelse utspelade sig tidigare än händelsen i huvudsatsen och inte i förhållande till nutid. Exempel:

  • Jak wszedłem do domu, to ona już pojechała. (=När jag kom hem, så hade hon redan åkt; już (redan) används här för att sätta ut relationen i tiden)

Konditionalis är också välutvecklad och byggs upp med ändelser och/eller hjälpverb, och är genusbestämd.

Böjning av regelbundna verb[redigera | redigera wikitext]

Polskans verbböjning är mycket invecklad och svår då den är väldigt oregelbunden och har en invecklad böjningsstruktur. Polskan har 11 böjningsgrupper men enligt många lingvistiker ska det finnas upp till 18 böjningsgrupper och några oregelbundna verb. Man kan inte med hjälp av verbändelsen i infinitiv veta vilken böjningsgrupp den tillhör utan man måste lära sig dessa utantill.

Böjningsgrupp 1[redigera | redigera wikitext]

Form Singular Plural
1a
2a
3e
1a
2a
3e
Infinitiv
–ać
(czytać - att läsa)
Presens
–am
(czytam - jag läser)
–asz
(czytasz - du läser)
–a
(czyta - han/hon/det/Ni läser)
–amy
(czytamy - vi läser)
–acie
(czytacie - ni läser)
–ają
(czytają - de läser)
Preteritum mask.
–ałem
(czytałem - jag läste)
–ałeś
(czytałeś - du läste)
–ał
(czytał - han/det/Ni läste)
–aliśmy
(czytaliśmy - vi läste)
–aliście
(czytaliście - ni läste)
–ali
(czytali - de läste)
femi.
–ałam
(czytałam - jag läste)
–ałaś
(czytałaś - du läste)
–ała
(czytała - hon/det/Ni läste)
–ałyśmy
(czytałyśmy - vi läste)
–ałyście
(czytałyście - ni läste)
–ały
(czytały - de läste)
neutr.
–ało
(czytało - det läste)
Preteritum
(icke specificerad)
–ano
(czytano)
Imperativ
–aj
(czytaj - Läs!)
–ajmy
(czytajmy - Låt oss läsa!)
–ajcie
(czytajcie - Läs!)
Konditionalis mask.
–ałbym
(czytałbym - jag skulle läsa)
–ałbyś
(czytałbyś - du skulle läsa)
–ałby
(czytałby - han/det/Ni skulle läsa)
–alibyśmy
(czytalibyśmy - vi skulle läsa)
–alibyście
(czytalibyście - ni skulle läsa)
–aliby
(czytaliby - de skulle läsa)
femi.
–ałabym
(czytałabym - jag skulle läsa)
–ałabyś
(czytałabyś - du skulle läsa)
–ałaby
(czytałaby - hon/det/Ni skulle läsa)
–ałybyśmy
(czytałybyśmy - vi skulle läsa)
–ałybyście
(czytałybyście - ni skulle läsa)
–ałyby
(czytałyby - de skulle läsa)
neutr.
–ałoby
(czytałoby - det skulle läsa)
Presens particip aktiv mask.
–ający
(czytający)
femi.
–ająca
(czytająca)
–ające
(czytające)
neutr.
–ające
(czytające)
Presens particip passiv mask.
–any
(czytany)
–ani
(czytani)
femi.
–ana
(czytana)
–ane
(czytane)
neutr.
–ane
(czytane)
Gerundium presens
–ając
(czytając)
Perfekt particip
–awszy
(czytawszy - läst)
Gerundium
–anie
(czytanie - läsande)

Böjningsgrupp 2[redigera | redigera wikitext]

Form Singular Plural
1a
2a
3e
1a
2a
3e
Infinitiv
–eć
(umieć - att kunna)
Presens
–em
(umiem - jag kan)
–esz
(umiesz - du kan)
–e
(umie - han/hon/det/Ni kan)
–emy
(umiemy - vi kan)
–ecie
(umiecie - ni kan)
–eją
(umieją - de kan)
Preteritum mask.
–ałem
(umiałem - jag kunde)
–ałeś
(umiałeś - du kunde)
–ał
(umiał - han/det/Ni kunde)
–eliśmy
(umieliśmy - vi kunde)
–eliście
(umieliście - ni kunde)
–eli
(umieli - de kunde)
femi.
–ałam
(umiałam - jag kunde)
–ałaś
(umiałaś - du kunde)
–ała
(umiała - hon/det/Ni kunde)
–ałyśmy
(umiałyśmy - vi kunde)
–ałyście
(umiałyście - ni kunde)
–ały
(umiały - de kunde)
neutr.
–ałom
(umiałom - jag kunde)
–ałoś
(umiałoś - du kunde)
–ało
(umiało - det kunde)
Preteritum
(icke specificerad)
–ano
(umiano)
Imperativ
–ej
(umiej - Kan!)
–ejmy
(umiejmy - Låt oss kunna!)
–ejcie
(umiejcie - Kan!)
Konditionalis mask.
–ałbym
(umiałbym - jag skulle kunna)
–ałbyś
(umiałbyś - du skulle kunna)
–ałby
(umiałby - han/det/Ni skulle kunna)
–elibyśmy
(umielibyśmy - vi skulle kunna)
–elibyście
(umielibyście - ni skulle kunna)
–eliby
(umieliby - de skulle kunna)
femi.
–ałabym
(umiałabym - jag skulle kunna)
–ałabyś
(umiałabyś - du skulle kunna)
–ałaby
(umiałaby - hon/det/Ni skulle kunna)
–ałybyśmy
(umiałybyśmy - vi skulle kunna)
–ałybyście
(umiałybyście - ni skulle kunna)
–ałyby
(umiałyby - de skulle kunna)
neutr.
–ałoby
(umiałoby - det skulle kunna)
Presens particip aktiv mask.
–ejący
(umiejący)
femi.
–ejąca
(umiejąca)
–ejące
(umiejące)
neutr.
–ejące
(umiejące)
Presens particip passiv mask.
–any
(umiany)
–ani
(umiani)
femi.
–ana
(umiana)
–ane
(umiane)
neutr.
–ane
(umiane)
Gerundium presens
–ejąc
(umiejąc)
Perfekt particip
–awszy
(czytawszy - kunnat)
Gerundium
–enie
(umienie - kunnande)

Böjningsgrupp 3[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 4[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 5a[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 5b[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 5c[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 6a[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 6b[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 7a[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 7b[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 8a[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 8b[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 9[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 10a[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 10b[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 10c[redigera | redigera wikitext]

Böjningsgrupp 11[redigera | redigera wikitext]

Form Singular Plural
1a
2a
3e
1a
2a
3e
Infinitiv
–ć
(wieźć - att köra)
Presens
–ę
(wiozę - jag kör)
–iesz
(wieziesz - du kör)
–ie
(wiezie - han/hon/det/Ni kör)
–iemy
(wieziemy - vi kör)
–iecie
(wieziecie - ni kör)
–ą
(wiozą - de kör)
Preteritum mask.
–łem
(wiozłem - jag körde)
–łeś
(wiozłeś - du körde)
–ł
(wiózł - han/det/Ni körde)
–liśmy
(wieźliśmy - vi körde)
–liście
(wieźliście - ni körde)
–li
(wieźli - de körde)
femi.
–łam
(wiozłam - jag körde)
–łaś
(wiozłaś - du körde)
–ła
(wiozła - hon/det/Ni körde)
–łyśmy
(wiozłyśmy - vi körde)
–łyście
(wiozłyście - ni körde)
–ły
(wiozły - de körde)
neutr.
–ło
(wiozło - det körde)
Preteritum
(icke specificerad)
–iono
(wieziono)
Imperativ
~
(wieź - Kör!)
–my
(wieźmy - Låt oss köra!)
–cie
(wieźcie - Läs!)
Konditionalis mask.
–łbym
(wiózłbym - jag skulle köra)
–łbyś
(wiózłbyś - du skulle köra)
–łby
(wiózłby - han/det/Ni skulle köra)
–libyśmy
(wieźlibyśmy - vi skulle köra)
–libyście
(wieźlibyście - ni skulle köra)
–liby
(wieźliby - de skulle köra)
femi.
–łabym
(wiozłabym - jag skulle köra)
–łabyś
(wiozłabyś - du skulle köra)
–łaby
(wiozłaby - hon/det/Ni skulle köra)
–łybyśmy
(wiozłybyśmy - vi skulle köra)
–łybyście
(wiozłybyście - ni skulle köra)
–łyby
(wiozłyby - de skulle köra)
neutr.
–łoby
(wiozłoby - det skulle köra)
Presens particip aktiv mask.
–ący
(wiozący)
femi.
–ąca
(wioząca)
–ące
(wiozące)
neutr.
–ące
(wiozące)
Presens particip passiv mask.
–iony
(wieziony)
–ieni
(wiezieni)
femi.
–iona
(wieziona)
–ione
(wiezione)
neutr.
–ione
(wiezione)
Gerundium presens
–ąc
(wioząc)
Perfekt particip
–łszy
(zawiózłszy - kört)
Gerundium
–ienie
(wiezienie - körande)

Oregelbundna verb[redigera | redigera wikitext]

Den stora polsk-engelska ordboken nämner följande verb som oregelbundna: być (vara), dać (ge), jeść (äta), wiedzieć (veta), mieć (ha), chcieć (vilja), wziąć (ta), iść (gå), jechać (fara), siąść (sätta sig), znaleźć (hitta), wrzeć (sjuda), stać (stå) och bać się (vara rädd).[2]

Aktiva verb[redigera | redigera wikitext]

Verb, grundform: jechać

Exempel på presens: (obs pronomen kan utelämnas i alla personer)

  • jag/du/han/hon åker
    • 1. (ja) jadę
    • 2. (ty) jedziesz
    • 3. (on) jedzie
  • vi/ni/de åker
    • 1. (my) jedziemy
    • 2. (wy) jedziecie
    • 3. (oni/one) jadą

Exempel på genusformerna i preteritum: (obs pronomen kan utelämnas i alla personer)

  • jag/du/han/hon åkte
    • 1.m. (ja) jechałem
    • 1.f. (ja) jechałam
    • 2.m. (ty) jechałeś
    • 2.f. (ty) jechałaś
    • 3.m. (on) jechał
    • 3.f. (ona) jechała
  • vi/ni/de åkte
    • 1.m/m+f myśmy jechali eller my jechaliśmy
    • 1.f. myśmy jechały eller my jechałyśmy
    • 2.m/m+f. wyście jechali eller wy jechaliście
    • 2.f. wyście jechały eller wy jechałyście
    • 3.m. oni jechali
    • 3.f. one jechały

Observera att pluralformerna varierar för rent feminina subjekt, eller maskulina och blandade.

Exempel på futurum (obs liten genusavvikelse), även här kan pronomen utelämnas. Ofta använder man hellre futurumformer av ett besläktat verb pojechać.

  • jag/du/han/hon skall åka
    • 1. ja pojadę eller ja bedę jechał eller ja bedę jechać
    • 2. ty pojedziesz eller ty będziesz jechał eller ty będziesz jechać
    • 3. on/ona pojedzie eller on będzie jechał, ona będzie jechała eller on/ona będzie jechać
  • 'vi/ni/de skall åka
    • 1. my pojedziemy eller my będziemy jechać
    • 2. wy pojedziecie eller wy będziecie jechać
    • 3. oni/one pojadą eller oni/one będą jechać

Exempel på konditionalis (obs liten genusavvikelse), även här kan pronomen utelämnas:

  • jag/du/han/hon skulle ha åkt
    • 1. ja (po)jechałbym eller ja bym (po)jechał
    • 2.m/m+f. ty (po)jechałbyś eller ty byś (po)jechał
    • 2.f. ty (po)jechałabyś eller ty byś (po)jechała
    • 3.m/m+f. on (po)jechałby eller on by (po)jechał
    • 3.f. ona (po)jechałaby eller ona by (po)jechała
  • 'vi/ni/de skulle ha åkt
    • 1.m/m+f my (po)jechalibyśmy eller my byśmy (po)jechali
    • 1.f. my (po)jechałybyśmy eller my byśmy (po)jechały
    • 2m/m+f wy (po)jechalibyście eller wy byście (po)jechali
    • 2.f. wy (po)jechałybyście eller wy byście (po)jechały
    • 3m/m+f oni (po)jechaliby eller oni by (po)jechali
    • 3.f. one (po)jechałyby eller one by (po)jechały

Passiva verb[redigera | redigera wikitext]

Passiva verbformer (strona bierna czasownika) konstrueras med hjälpverben być (=vara) eller zostać (=bli) och adjektivform av verbet:

  • książka jest czytana (=boken läses)
  • (ja) jestem chwalony za... (=jag beröms för...)
  • (ja) byłem chwalony za... (=jag berömdes för...)
  • (one) były oskarżone (=de (femininum!) anklagades)
  • Jan został potrącony przez samochód (=Jan påkördes av en bil)

Reflexiva verb[redigera | redigera wikitext]

Reflexiva verb (strona zwrotna czasownika) använder sig av de reflexiva pronomen på två sätt.

Om verbet syftar på subjektet använder man alltid się oavsett vilken person subjektet är:

  • ja myję się (=jag tvättar mig)
  • on myje się (=han tvättar sig)
  • my myjemy się (=vi tvättar oss)

Om verbet syftar på annat objekt använder man annat reflexivt pronomen än się :

  • ona myje mnie (=hon tvättar mig)
  • ona myje (=hon tvättar henne; ytterligare en annan person)

Reciproka pronomen (till exempel varandra) omskrives med nawzajem (=ömsesidigt):

  • my się na wzajem myjemy (=vi tvättar varandra)

Sammansatta verb[redigera | redigera wikitext]

Genom att använda en preposition som prefix till ett verb kan man modulera verbets betydelse.

Exempel - pisać (=att skriva):

  • opisać (=beskriva)
  • odpisać (=skriva av)
  • dopisać (=skriva till)
  • napisać (=skriva ner (för att få det skrivet))
  • przypisać (=tillskriva)
  • zapisać (=skriva ner (för att komma ihåg))
  • podpisać (=skriva under)

Vissa verb när de prefixeras av pronomen blir "överraskande" futurum! Exempel - marznąc - marznę ['marznɛ] (= jag fryser i presens):

  • zamarznę - skall förfrysa
  • omarznę - skall kylas ner
  • przymarznę - skall frysa fast
  • pomarznę - skall frysa
  • namarznę - skall frysa
  • podmarznę - skall kylas

Syntax[redigera | redigera wikitext]

De enklaste meningarna använder sig alltid av rak ordföljd, både i huvudsatser och bisatser - subjekt (podmiot) + predikat (orzeczenie) + determinativ (określenie):

  • Ja jadę szybko do szkoły. (jag åker fort till skolan)
  • Ja mówię że ja jadę szybko do szkoły. (jag säger att jag åker fort till skolan)
  • Ja teraz jadę szybko do szkoły. (nu åker jag fort till skolan)

Determinativ kan vara:

  • ackusativobjekt (dopełnienie) - czytam książkę (jag läser en bok)
  • adverbial (okolicznik) - pójdę jutro (jag skall gå imorgon)
  • attribut (przydawka) - czytam interesującą książkę (jag läser en intressant bok)

Bortsett från dessa enkla exempel finner man komplexitet, likvärdig med morfologin, i satsbyggnaden. Genom att alla ordformer böjs och pronomen kan utelämnas, tillåter polskan en stor rikedom av varierande ordföljder utan att kontexten och förståelsen äventyras.

Variationer i ordföljder kan användas för att betona specifika ord. Det/de orden som kommer först blir betonade. Exempel:

  • Jadę szybko do szkoły (jag åker fort till skolan)
  • Szybko jadę do szkoły - betonar att det går fort
  • Do szkoły jadę szybko / Do szkoły szybko jadę - betonar att jag åker fort just till skolan

Referenser[redigera | redigera wikitext]

  1. ^ http://www.obcyjezykpolski.interia.pl/?md=archive&id=221
  2. ^ Stanisławski, Jan (1975) (på polska). Wielki Słownik Polsko-Angielski P-Ż. Warszawa: Wiedza Powszechna. sid. 860